­č玭čç▒ Festivali i K├źng├źs od 1962 do 2003 – trudna historia Albanii i Alba┼äczyk├│w opowiedziana festiwalem

Ju┼╝ w czwartek rozpoczyna si─Ö Festivali i Kenges, kt├│ry od swojej edycji z 2003 roku ┼é─ůczony jest z Eurowizj─ů, a zwyci─Özca zostaje automatycznie reprezentantem Albanii ­č玭čç▒. Warto jednak pami─Öta─ç, ┼╝e nieco staro┼Ťwiecki i cz─Östo niezrozumia┼éy FiK ma za sob─ů znacznie d┼éu┼╝sz─ů i bogatsz─ů histori─Ö ni┼╝ t─ů, kt├│r─ů znamy od wygranej Anjezy Shahini. Historia ta jest silnie zwi─ůzana z ├│wczesn─ů sytuacj─ů polityczn─ů i spo┼éeczn─ů w Albanii. Festiwal zacz─ů┼é funkcjonowa─ç od 1962 roku, 11 lat po powstaniu Festiwalu Piosenki W┼éoskiej w San Remo oraz 6 lat po narodzinach Konkursu Piosenki Eurowizji. I Sekretarzem Alba┼äskiej Partii Pracy by┼é ju┼╝ wtedy nies┼éawny Enver Hod┼╝a – to za jego rz─ůd├│w gwa┼étownie pogorszy┼éy si─Ö stosunki Albanii z ZSRR i Jugos┼éawi─ů, a kraj popada┼é w izolacj─Ö kieruj─ůc si─Ö jedynie ku Chinom. Zakazano praktyk religijnych, wycofano si─Ö z Uk┼éadu Warszawskiego, ograniczano swobody polityczne, kontrolowano media, a kult Envera Hod┼╝y cz─Östo osi─ůga┼é poziom przyw├│dcy Korei P├│┼énocnej.

Legenda Va├že Zeli

Pierwszy FiK odby┼é si─Ö w 1962 roku w Operze Konserwatorium w Tiranie, a oficjaln─ů nazw─ů by┼éo Festivali i Kenges ne Radio, bo w Albanii nie by┼éo wtedy jeszcze sta┼éego sygna┼éu telewizyjnego. Chocia┼╝ w Sanremo przyznawano wtedy tylko jedn─ů nagrod─Ö, w Albanii rozdawano ich mn├│stwo, a o wszystkim decydowali jurorzy, kt├│rzy m.in. odrzucili dwie bardzo dobre piosenki wokalistki Va├že Zeli, gdy┼╝ uznano je za zbyt nowoczesne. Do fina┼éu dosta┼éa si─Ö jednak jej trzecia propozycja i to ona zdoby┼éa ostatecznie 1. miejsce. Za bycie „zbyt zachodnim” krytykowano te┼╝ w kolejnych latach. W 1963 tak─ů opini─Ö wydano na temat m.in. Besnika Taraneshi. Wokali┼Ťci, kt├│rym przyczepiono tak─ů ┼éatk─Ö praktycznie tracili szans─Ö na rozw├│j kariery w kraju. Strach przed napi─Ötnowaniem spowodowa┼é, ┼╝e wielu z nich nie decydowa┼éo si─Ö w og├│le na udzia┼é w Festivali i Kenges, przez co mala┼éo zainteresowanie i frekwencja. Skandali i tak nie brakowa┼éo. W 1964 roku faworytem by┼é utw├│r „Margjelo”, jednak zosta┼é w trakcie fina┼éu zdyskwalifikowany, bo kto┼Ť zasygnalizowa┼é, ┼╝e wykonywano go ju┼╝ wcze┼Ťniej na koncercie w Szkodrze, a by┼éo to wtedy niezgodne z regu┼éami. W zwi─ůzku z t─ů sytuacj─ů jurorzy nie przyznali pierwszego miejsca nikomu, a drugie zdoby┼éa Va├že Zela, staj─ůc si─Ö powoli legend─ů FiK i muzyki alba┼äskiej. Piosenkarka 11 razy wygrywa┼éa (lub wygrywa┼é utw├│r, kt├│ry ┼Ťpiewa┼éa) w latach 1962-1980. Uznana by┼éa za jedn─ů z najbardziej wp┼éywowych os├│b ze ┼Ťwiata kultury w Albanii XX wieku. Zmar┼éa w 2014 roku w Bazylei, a na jednym z ostatnich festiwali uhonorowana zosta┼éa specjaln─ů projekcj─ů hologramow─ů.

Zatrzymanie bur┼╝ujstwa, mi┼éo┼Ť─ç do socjalizmu

Od 1967 roku FiK transmitowany by┼é ju┼╝ w telewizji, jednak liczba odbiornik├│w w kraju by┼éa niewielka, dlatego wi─Ökszo┼Ť─ç mieszka┼äc├│w nadal ┼Ťledzi┼éa przebieg festiwalu poprzez stacj─Ö radiow─ů. W zwi─ůzku z zacie┼Ťnieniem relacji z Chinami czy usuni─Öciem religii, na festiwalu zacz─Öto nagradza─ç utwory po┼Ťwi─Öcone m┼éodym bohaterom rewolucji. Aby wzmocni─ç powag─Ö festiwalu i odznacze┼ä, zwyci─Özcy otrzymywali medale. Chocia┼╝ FiK nadal si─Ö rozwija┼é (na ile m├│g┼é), w 1972 roku zosta┼é pot─Öpiony przez alba┼äskiego przyw├│dc─Ö jako festiwal szerz─ůcy zachodni─ů kultur─Ö bur┼╝uazyjn─ů, a promocja takich aspekt├│w by┼éa niezgodna z zasadami pa┼ästwa i wol─ů partii. W efekcie rozporz─ůdzenia wielu organizator├│w a tak┼╝e uczestnik├│w jedenastej edycji zosta┼éa skazana na wieloletnie kary pozbawienia wolno┼Ťci (medley piosenek z FiK11 zaprezentowany zosta┼é w ramach Interval Act jednego z ostatnich festiwali – video poni┼╝ej). Wygra┼é Tonin T├źrshana z utworem „Kur vjen pranvera” („Nadejdzie wiosna”), kt├│ry uznano za polityczny. Chocia┼╝ 11. festiwal zosta┼é skrytykowany przez alba┼äskie w┼éadze, nie przerwano jego organizacji w kolejnych latach. W tematyce piosenek z dwunastej edycji dominowa┼éy ju┼╝ jednak uwielbienie dla partii, patriotyzm, m─Öcze┼ästwo, praca i sukcesy socjalizmu. By┼éo tak te┼╝ w kolejnych latach, a cenzura bacznie pilnowa┼éa wszystkiego, co w s┼éowach piosenek ma by─ç zawarte i rekomendowa┼éa zmiany pod gro┼║b─ů banicji. W 1979 roku do fina┼éu dosta┼é si─Ö utw├│r pt. „Rron Stalini midis mesh” („Stalin stoi w┼Ťr├│d nas„). By┼éa te┼╝ piosenka o Hysni Kapo, wicepremierze rz─ůdu alba┼äskiego i ministrze rolnictwa, kt├│ry zmar┼é par─Ö miesi─Öcy przed festiwalem.

Hodża umiera, odradza się społeczeństwo

Siermi─Ö┼╝nych piosenek politycznych by┼éo wi─Öcej. W 1980 pojawi┼éy si─Ö utwory ” K├źng├ź p├źr 40 vjetorin e Partis├ź” („Piosenka z okazji 40-lecia partii”), ” Perpara ecim me Partin├ź” („Kroczymy naprz├│d z parti─ů”) czy zwyci─Öskie „Shoqet tona ilegale” („Nasi nielegalni przyjaciele”). Sytuacja zacz─Ö┼éa si─Ö zmienia─ç po 1982 roku, a w stawce piosenek na FiK dominowa─ç zacz─Ö┼éy utwory o mi┼éo┼Ťci, ┼╝yciu, a nawet o demokracji (sprawnie t─Öpione przez cenzur─Ö). Wci─ů┼╝ jednak us┼éysze─ç mo┼╝na by┼éo piosenki o partii, kt├│re zreszt─ů cz─Östo by┼é nagradzane. Czu─ç by┼éo powiew ┼Ťwie┼╝o┼Ťci i zmian, jakie czeka┼éy Albani─Ö w kolejnych latach. W 1984 roku piosenka o mi┼éo┼Ťci i rozkwitaniu pokona┼éa tematyk─Ö partyjn─ů, pracy i rewolucji. 11 kwietnia 1985 umiera Enver Hod┼╝a, a podczas „Festivali i 24-t├ź i K├źng├źs n├ź RTSH widzowie us┼éysze─ç mog─ů piosenki na jego temat, np „Enver, o yll, o drit├ź” („Enverze, o gwiazdo, o ┼Ťwietle”), kt├│ra zaj─Ö┼éa 2. miejsce. Po ┼Ťmierci Hod┼╝y w kierownictwie Alba┼äskiej Partii Pracy dosz┼éo do spor├│w o przyw├│dztwo i kurs polityczny, co doprowadzi┼éo ostatecznie do antyrz─ůdowych protest├│w na pocz─ůtku lat 90. i powolnej demokratyzacji kraju. Zmiany dotar┼éy te┼╝ do stawki festiwalowej – ju┼╝ w 25. edycji z 1986 roku redukowano piosenki wielbi─ůce parti─Ö i socjalizm.

Droga ku lepszemu

Rok 1988 to zwyci─Östwo piosenki „E duam lumturin├ź” („Chcemy szcz─Ö┼Ťcia”) wokalistki Parashqevi Simaku, kt├│ra na scenie za┼Ťpiewa┼éa z ch├│rem dzieci─Öcym, co mia┼éo symbolizowa─ç odrodzenie si─Ö Albanii i nowy kierunek. Piosenki w kolejnych festiwalach utrzymane by┼éy w radosnym i optymistycznym charakterze, dominowa┼éy rado┼Ť─ç, szcz─Ö┼Ťcie, mi┼éo┼Ť─ç i wolno┼Ť─ç. Takie utwory nie tylko by┼éy prezentowane na scenie ale te┼╝ nagradzane przez jury. W zwi─ůzku z odwil┼╝─ů polityczn─ů do ┼éask wracali wcze┼Ťniej zablokowani przez w┼éadze wykonawcy. W 1990 roku w konkursie wystartowa┼éa Justina Aliaj, ostatnio ┼Ťpiewaj─ůca w „czarnej” jedenastej edycji. Na pocz─ůtku lat 90. po raz pierwszy w tek┼Ťcie piosenki z FiK pojawi┼éo si─Ö s┼éowo „B├│g„, kt├│re wcze┼Ťniej by┼éo zakazane. W 1995 roku pad┼é osobliwy rekord. Piosenka „E doni dashurin├ź” („Kochaj─ůc mi┼éo┼Ť─ç”) za┼Ťpiewana przez Ledin─Ö ├çelo i Luana Zhegu by┼éa najd┼éu┼╝ej oklaskiwan─ů propozycj─ů w historii festiwalu. Aplauz trwa┼é 7 minut. Lata 90. to rozpad Jugos┼éawii (s─ůsiaduj─ůcej z Albani─ů) i wojna w Kosowie, st─ůd cierpienie wsp├│┼ébraci zacz─Ö┼éo przenika─ç do utwor├│w Festivali i Kenges, a┼╝ doprowadzi┼éo w 1998 roku do historycznego zwyci─Östwa pierwszej kosowskiej artystki – Alb├źrie Had├źrgjonaj, Za┼Ťpiewa┼éa „Mir├źsia dhe e v├źrteta” („┼╗yczyliwo┼Ť─ç i prawda”) co sta┼éo si─Ö p├│┼║niej nieoficjalnym hymnem wojennym Kosowa. Warto podkre┼Ťli─ç, ┼╝e wcze┼Ťniej arty┼Ťci z Kosowa mieli prawo uczestnictwa w preselekcjach jugos┼éowia┼äskich do Eurowizji za spraw─ů udzia┼éu Telewizji Prishtina w Jugoviziji. Piosenki alba┼äskoj─Özyczne nigdy jednak nie wygra┼éy i nie trafi┼éy na Eurowizj─Ö.

Witaj Eurowizjo!

Telewizja RTSH otrzyma┼éa status aktywnego cz┼éonka Europejskiej Unii Nadawc├│w ju┼╝ w 1999 roku, jednak przez pierwsze lata nadawca nie by┼é ch─Ötny do debiutu podczas Konkursu Piosenki Eurowizji, zreszt─ů do stawki bardzo trudno by┼éo si─Ö wtedy dosta─ç, a EBU wci─ů┼╝ eksperymentowa┼éo z metod─ů selekcji kraj├│w do fina┼éu – pa┼ästw europejskich by┼éo za du┼╝o. Po raz pierwszy Alba┼äczycy zapukali do drzwi Eurowizji w 2003 roku, razem z Bia┼éorusi─ů, Ukrain─ů i konfederacj─ů Serbii i Czarnog├│ry. Ze wzgl─Ödu na ci─ůg┼ée dyskusje i negocjacje w sprawie przyjmowania kraj├│w do fina┼éu, zdecydowano si─Ö wpu┼Ťci─ç jedynie Ukrain─Ö, kt├│ra zadebiutowa┼éa w 2003 roku. Albania i dwa pozosta┼ée kraje czeka┼éy na Eurowizj─Ö 2004, pierwsz─ů z p├│┼éfina┼éem. Debiut Alba┼äczyk├│w okaza┼é si─Ö by─ç bardzo udany – zwyci─Ö┼╝czyni FiK Anjeza Shahini zaj─Ö┼éa w Stambule 7. miejsce w finale. Proces wyboru reprezentanta Albanii poprzez Festivali i Kenges trwa do dzi┼Ť i raczej nie b─Ödzie na razie zmieniany. Tylko raz zwyci─Öska piosenka FiK nie wybrzmia┼éa na Eurowizji. W 2014 roku festiwal wygra┼éa Elhaida Dani z ballad─ů „Diell”, jednak przed majem 2015 utracono prawa autorskie do piosenki. Przygotowano wi─Öc zupe┼énie now─ů kompozycj─Ö pt. „I’m Alive”.

FiKmas otwiera sezon preselekcyjny

Festivali i Kenges ma swoje ogromne zalety ale te┼╝ i wielkie wady. Zdecydowanym plusem s─ů ┼Ťwietne wokale uczestnik├│w oraz wspania┼éa orkiestra telewizji RTSH, kt├│ra towarzyszy wykonawcom podczas niemal ka┼╝dego z koncert├│w. Pr├│by trwaj─ů miesi─ůcami, a na ostatnich relacjach w social mediach wida─ç, ┼╝e muzycy pracuj─ů w trudnych warunkach (graj─ů na instrumentach ubrani w ciep┼ée kurtki, wi─Öc pewnie ─çwicz─ů w nieogrzewanych pomieszczeniach), ale efekt robi ogromne wra┼╝enie. Z drugiej strony orkiestrowy charakter piosenek FiK gubi si─Ö cz─Östo przy eurowizyjnych „revampach„. Warto podkre┼Ťli─ç, ┼╝e podczas festiwalu kultywuje si─Ö j─Özyk alba┼äski i nie mo┼╝na ┼Ťpiewa─ç w ┼╝adnym innym (chocia┼╝ ostatnio pojawiaj─ů si─Ö nie┼Ťmia┼ée pr├│by wplecenia angielskich s┼é├│w do tekstu piosenek). Zdecydowanym mankamentem jest brak otwarto┼Ťci organizator├│w i producent├│w na nowo┼Ťci i ┼Ťwie┼╝e formaty g┼éosowania. Przede wszystkim brak televotingu (pojawi┼é si─Ö tylko kilka razy w pierwszej dekadzie XXI wieku) jest elementem wiecznie krytykowanym przez lokalnych i zagranicznych fan├│w. Zdecydowanie za cz─Östo Festivali i Kenges uwik┼éane jest w skandale, podejrzenia o manipulacj─Ö wynikami czy korumpowanie juror├│w. Oby ka┼╝da kolejna edycja by┼éa bogatsza w doznania muzyczne, a ubo┼╝sza w zb─Ödne elementy, kt├│re wizerunek festiwalu psuj─ů. FiK wszed┼é ju┼╝ do „kanonu” sezonu preselekcyjnego i w zwi─ůzku z wczesn─ů organizacj─ů (transmitowany jest ju┼╝ w grudniu) stanowi swoisty pocz─ůtek eurowizyjnego szale┼ästwa. Poniewa┼╝ Festivali i Kenges cz─Östo przygotowywane jest w okresie ┼Ťwi─ůtecznym (zwyci─Östwo Aureli Gace w 2010 roku ogl─ůda─ç mogli┼Ťmy w Bo┼╝e Narodzenie), fani okre┼Ťlaj─ů konkurs jako „FiKmas”! Tegoroczna edycja rozpocznie si─Ö 19 grudnia i transmitowana b─Ödzie od 20:30 za po┼Ťrednictwem RTSH, strony internetowej RTSH.al oraz aplikacji mobilnej RTSH Tani. Wszystkie startuj─ůce piosenki znajdziecie poni┼╝ej:

Opracowanie na podstawie alba┼äskiej, szwedzkiej i angielskiej Wikipedii, zdj─Öcie: Pa┼éac Kongresu – miejsce organizacji FiK [K. ┼Üniadkowski 2019]
.

 

 

%d bloger├│w lubi to: